विश्व सर्वहारा वर्गका शिक्षक, द्धन्द्धात्मक एवं ऐतिहासिक भौतिकवादी विश्वदृष्टिकोणका प्रवर्तक, माक्र्सवाद–लेनिनवादका संस्थापक, अक्टोबर क्रान्तिका महान नेता भीआई लेनिनको जन्म अप्रिल २२, १८७० मा रुसको भोग्गा नदीको किनारामा भएको थियो । उहाँका पिता इल्या उल्यानोभ (निकोलायभिच) र आमा मारिया अलेक्सान्द्रभ्ना उल्यानोभ हुनुहुन्थ्यो । उहाँको विवाह नदेझ्दा क्रुप्सकायासँग भएको थियो । उहाँका पिता शिक्षक हुनुहुन्थ्यो र आमा रुसी साहित्यकी ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो । उहाँका दाजु अलेक्जेन्डर होनहार विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो । उहाँले तीन सुवर्ण तक्मा हासिल गर्नुभएको थियो । लेनिनका दाजु अलेक्जेण्डर पिटरवर्ग विश्वविद्यालयको विद्यार्थी रहँदा जारशााही विरुद्ध क्रान्तिकारी सङ्घर्षमा राष्ट्रिय रुपमा सहभागी हुनुभयो । उहाँका दाजुलाई जोरशाहीले झुटा आरोप लगाइयो, सन् १८८७ मे महिनामा स्लिसेल्वर्ग किल्लामा फाँसी दिइयो । त्यसले लेनिनलाई ठूलो चोट पु¥यायो । 

भीआई लेनिनले माक्र्सवादको विकासमा क्रान्तिकारी योगदान गर्नुभयो । उहाँले अप्रिल २५, १८८७ मा हेगेलीय दर्शनको अध्ययन गर्नुभयो । उहाँले विद्यार्थी आन्दोलनको नेतृत्व गर्न थालेपछि सेन्टपिटर्सवर्ग विश्वविद्यालयबाट निस्कासित गरिनुभयो । माक्र्सवादी साहित्य, विधिशास्त्रको अध्ययनसँगै १८९२ मा वकिलमा भर्ना हुनुभयो । एसआई. राडचेन्कोले सङ्गठित गरेको सामाजिक जनवादी सङ्गठनमा सहभागी भएर “जनताका मित्र को हुन् र कसरी उनीहरु सामाजिक जनवादका लागी लड्छन् ?” शीर्षकको लेख लेखेपछि पक्राउ पर्नुभयो । साइबेरिया निर्वासनमा उहाँ तीन बर्ष रहनुभयो । त्यस अवधिमा ३० वटा महत्वपूर्ण कृतिहरु लेख्नुभयो । उहाँले गोप्यरुपमा गाउँका गरिब किसानहरुका पक्षमा वकालत गर्न थाल्नुभयो । सन् १९०० मा उहाँले अखिल रसियाली क्रान्तिकारी पत्रिकाको रुपमा इस्क्रा (फिलिङ्गो) पहिलो अङ्क प्रकाशन गर्नुभयो । त्यसपछि सैद्धान्तिक, वैचारिक र राजनीतिक लेखहरु लेख्नुभयो । त्यसपछि के गर्ने (१९०२), एक पाइला अघि, दुई पाइला पछि (१९०४), माक्र्सवाद र संशोधनवाद (१९०८), भौतिकवाद र आनुभाविक आलोचनावाद (१९०८), कार्ल माक्र्सीय शिक्षाको ऐतिहासिक लक्ष्य (१९१३), माक्र्सवादका तीन स्रोत र तीन सङ्घटक अङ्ग (१९१३), कार्लमाक्र्स (माक्र्सवादको व्याख्यासहित एक सङ्क्षिप्त जीवनी, १९१४), दार्शनिक नोटबुक (१९१४–१९१६), सर्वहारा क्रान्ति र गद्दार काउत्स्की (१९१८), ‘वामपन्थी’ साम्यवाद ः एक बालरोग (१९२०), फेरि एकपटक ट्रेड युनियन, वर्तमान परिस्थिति तथा साथी ट्राटस्की, बुखारिनका गल्तीबारे (१९२१) राज्य र क्रान्ति, साम्राज्यवाद पुँजीवादको चरम अवस्था (१९१६) इत्यादी पुस्तक प्रकाशित भयो । 

१९१४ मा विश्वयुद्ध सुरु भएपछि दोस्रो अन्तर्राष्ट्रियको नेतृत्वसँग तीव्र सैद्धान्तिक सङ्घर्ष गर्दै युद्ध समाप्त गर्नका लागी आ–आफ्ना सरकारविरुद्ध लड्नुपर्ने कुरामा जोड दिनुभयो । सन् १९१७ फेब्रुवरीमा महान अक्टोबर समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्नुभयो । त्यसपछि विश्वभरका साम्राज्यवादीहरु मिलेर रुसमाथि आक्रमण गरे । समाजवादको निर्माणका लागि नयाँ आर्थिक नीति अगाडी सानुभयो । शत्रुको एकजना एजेन्टले उहाँमाथि गोली चलाउँदा घाइते हुनुभयो । घाइतेपछि अत्यन्त पीडा सहेर उहाँले तीनबर्षसम्म मृत्युसङ्घर्ष गर्नुप¥यो । उहाँ अन्ततः सन् १९२४ जनवरी २३ मा निधन भयो । 

-सुमन